Doğru benlik algısını öğretmek, ebevynin en önemli görevidir

Benlik hissinin insanın içsel çekirdeği olduğunu ve buna referans merkezi denildiğini belirten Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Bir referans merkeziyle doğuyoruz ben ve başkaları diye. Daha sonra aile içinde gitgide şekilleniyor. Kişi hakikat şekillendirirse yıllar içinde gerçek bir kimlik ve kişilik çıkıyor. Yanlış şekillendirirse yanlış kimlik ve kişilik çıkıyor. Bu nedenle benliğimize yapılan yatırım bir insanın hayatta kendine yapacağı en büyük yatırımdır” diye konuştu. Çocuğa benlik algısını öğretmenin anne ve babanın vazifesi olduğunu kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Çocuğa gerçek benlik algısı öğretmek ebeveynin en kıymetli görevlerinden birisidir. ‘Sen farklı bir beşersin, farklı bir bireysin’ bildirisinin verilmesi önemlidir” dedi.

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, psikolojide değerli çalışma alanlarından biri olan benlik ve benlik algısı konusunda değerlendirmelerde bulundu.

Benlik algısının temelinin çocukluk yıllarında atıldığını belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, şunları söyledi:

“Benlik, psikolojideki en değerli çalışma alanlarından bir tanesi. Benlik algısı, benlik tasarımı diye geçiyor. Bu çalışmalarda insanın ruhsal gerçekliğini anlamak için ben kavramını yerine oturtmak gerekiyor. Burada bize en çok fikir veren çalışmalar çocuk çalışmaları. Çocukları gözlemleme ile ilgili çalışmalar. Çocukta ben duygusu yoktur. Annem ve ben vardır. Çocuk, annesi olmadığı vakit fevkalade bir halde krize girebilir. Anne yoksunluğu sendromu vardır. Çoğunlukla 1 yaş civarında bazen 2 yaşında da görülebiliyor. Anne çocuğun yanından uzun müddet ayrılırsa çocukta anne yoksunluğu sendromu olabiliyor. Bu bebeklik depresyonudur. Bu türlü bir durumda çocuk devamlı ağlıyor. Yanına biri yaklaştığında, hareket olduğunda susuyor. Bakıyor annesi değil tekrar ağlamaya başlıyor. Hatta ileri yaştaki kimi şahıslar bunu bilir, annesi yokken ağlayan çocuğa annesinin kıyafetini vs. verir. Çocuk annesinin kokusunu alsın da sussun diye. Çocuk annesini ve kendisini bitişik görüyor. Bu benlik algısının çocuk düzeyindeki durumu. Hepimiz bu periyottan geçiyoruz.”

Anneyle kaliteli ve inançlı bağlantı önemli…

Bebeklik ve çocukluk devrinde annenin her şey demek olduğunu kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “İlk 3 yılda annenin yerini hiçbir şey tutmuyor. Anne yahut annenin yerine geçen birisi. Değerli olan birisiyle kaliteli ve inançlı, dengeli, devamlı bir bağın olması. Bu durum öbür canlılarda yok. Mesela ördek. Doğar doğmaz yürümeye başlıyor, çabucak suya giriyor. Hatta yılan balıkları var Meksika Körfezi’nde yaşıyorlar. Bunlar Kıta Avrupa’sına gidiyorlar, orada doğuyorlar, orada yaşıyorlar tekrar Meksika Körfezi’ne gelip orada ölüyorlar. Anne çocuk hiç birbirini görmüyor. Onlarda anne çocuk alakası yok” diye konuştu.

Benlik algısı yerinde olan kişi özeleştiri yapabilir

İnsanın ruhsal olarak prematüre doğduğunu ve vakitle geliştiğini söz eden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, benlik algısı yerinde olan kişinin kendini eleştirebileceğini belirterek şunları söyledi:

“Erken doğuyor insan. Hayvanlar anne karnında olgunlaşıyor ve doğar doğmaz hayata atılıyor. Lakin insan 10-15 sene oburunun yardımına muhtaç olarak doğuyor. İnsanı toplumsal ben yapan bu. Benlik algısı, kişinin ‘Ben kimim?’ sorusunu sorabilmesidir. Bilimsel terminolojide benlik tasarımı, self concept diye geçiyor. Ülkü ben var, gerçek ben var. Bir de kişinin tasarladığı, algıladığı ben var. Kişi, algıladığı beni nasıl algılıyorsa kişinin benlik algısı yahut benlik tasarımı sağlıklı yahut sıhhatsiz denebilir. Kendi benliğini olduğu üzere algılıyorsa, kendi yanılgılarını kendi gerçekleriyle, kendi güçlü ve zayıf taraflarıyla yüzleşebiliyorsa, bir tenkit olduğu vakit çabucak karşı çıkmak yerine onun kritiğini yapabiliyorsa, tahlil edebiliyorsa, sorgulama yapıp o denli karar veriyorsa benlik algısı, benlik hürmeti yerindedir diyebiliriz. Yani benlik algısı gerçek bene uygundur diyebiliriz.”

Gaye için nerede olduğunuzu bilmeniz kıymetli

Osmanlı’da vakkaf diye bir kavram olduğunu tabir eden Tarhan, “ Yani durup bir gerçeği tekrar kabul etmektir. Hatta Hz. Ömer’in sıfatlarından birisidir. Karar vermiş, birine ceza vermeye gidiyor, bir haber geliyor o denli değil bu türlü diye. Çabucak fikrini değiştirebiliyor. Ben bir kez karar verdim demiyor. Adaleti sağlamak için. Hz. Ömer’in adalette başkan olmasının en büyük nedeni bu. Hakikati arama dürtüsü ve kendine karşı da bağımsız, tarafsız olması. Kendi dürtü, istek ve isteklerine karşı da bağımsız olabilmesi insanın benlik algısının yüksek olduğunu gösteriyor. Gerçeklerle yüzleşebildiği üzere kendisiyle de yüzleşebiliyor. Bu şuna benziyor; bir harita düşünün, haritada bir amacınız var, bir yere gideceksiniz. Lakin nerede olduğunuzu bilmiyorsanız gidemezsiniz” diye konuştu.

Güçlü ve zayıf istikametleri bilmek benlik hürmeti oluşturuyor

Kişinin kendini bilmesi halinde ruhsal maksatlarına gerçek yol çizebileceğini kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Yol haritasını çizebilmesi için nerede olduğunu bilmesi gerekir. Hayat yolunda da benlik algısı kıymetli. Anadolu’da bir kelam vardır; Oburunun yumruğunu yemeyen kendi yumruğunu batman sanır diye. Benlik algısını çok hoş anlatan bizim kültürümüzdeki sözlerdendir. Kişinin güçlü ve zayıf taraflarını bilmesi benlik hürmetini oluşturuyor” dedi.

Tıpkı genler üzere kişiliğin de birtakım temelleri olduğunu ve değişmesinin mümkün olmadığını kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “İnsan özgürdür ancak genlerimizin sonlandırdığı kadar özgürüz. Mesela gözümüzü kahverengiyken mavi yapamayız. Kişilik de birebir. Temel kişiliğimiz %30-40’tır. %60-70’i sonradan kazanılır. 12 tane kişilik tipi var. Kimileri içe kapanıktır, kimileri dışa dönüktür, kimileri titizdir, kimileri çok toplumsaldır. Bunlar içsel zekâ, toplumsal zekâ olarak da tanımlanıyor. Biraz genetik mirasımızla ilgili. İnsanın kendini olduğundan daha güçlü göstermesi, kendini tanımamasının en değerli işaretlerinden birisidir. Kendini tanıyan bir insan aynaya baktığı vakit gerçek kendisini görür “ dedi.

Kimi şahısların ise aynadan korktuklarını kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Daha doğrusu ruhsal manada yüzleşmekten korkarlar. Bu stil şahıslar olması gereken benleri ile gerçek benleri ortasındaki farkı bilmiyorlar. Ülkü beni var. Başında ben bu türlü olmalıyım, şöyle davranmalıyım diye düşünüyorlar ve gerçeği o zannediyorlar” dedi.

Ülkü bene yakın kişi kendisiyle de barışık oluyor…

Hâlbuki kişinin ülkü beni kendisine ne kadar yakınsa kişinin kendisiyle o kadar barışık olduğunu tabir eden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Bu kişi hayatta kendi konfor alanında kalmaz. Genele açıktır, teşebbüsten korkmazlar. Merak ve hayret hissini çok yaşayan bireylerdir. Bir insanın yeni tecrübelere açık olması için kabuğundan çıkması lazım” diye konuştu.

Çocuğa benlik algısını öğretmenin anne ve babanın misyon, olduğunu kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Bir çocuk annesinin yanından ayrılmıyorsa, anne de buna fazla fırsat vermiyorsa bu çocuk anne bağımlısı bağımlı bir çocuk olur ve o çocuk ergenlikle birlikte anneye karşı öfke ve sevgiyi birebir anda yaşar. Çocuğa gerçek benlik algısı öğretmek ebeveynin en kıymetli görevlerinden birisidir. ‘Sen farklı bir beşersin, farklı bir bireysin’ iletisinin verilmesi önemlidir” dedi.

Çocuk, hayata ahenk sağlayacak halde yetiştirilmeli

Lakin burada verilecek iletinin ölçülü olması gerektiğine dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Ben var öteki var ancak ‘Ben onlardan üstünüm’ ya da ‘Sen herkesten üstünsün’ hissiyle bilgisiyle yetiştirilen çocuklarda ülkü ben ve gerçek ben ortasındaki makas açılıyor. Açıldığı vakit da çocuk, hayatın gerçekleriyle karşılaştığında birisi onu eleştirdiği vakit rahatsız oluyor. Anne ve baba, çocuğu sera çiçeği üzere büyütürse bir fırtına çıktığı vakit rahatlıkla yıkılır. Bu nedenle hayata uygun yetiştirmek gerekiyor. Annelik, babalık yapmak çocuğumuzu korumak değil, onu hayata hazırlamaktır” dedi.

Benliğe yapılan yatırım, en büyük yatırımdır

Benlik algısının ve ülkü benliğin ayrımını düzgün yapabilmenin kişinin kendisiyle barışık olması manasına geldiğini kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Aynı vakitte bu kişi hayatta kendini geliştirebilen biri oluyor. Benlik duygusu öbür canlılarda araştırılıyor. Öteki canlılarda ben diye bir şey yok. Temel gereksinimlerini karşıladığınız vakit bir şey olmuyor. Lakin beşerde daima benlik tasarımı var. Onun için benlik insanın içsel çekirdeği ve buna referans merkezi deniyor. Doğar doğmaz içimizde bir referans merkeziyle doğuyoruz ben ve başkaları diye. Daha sonra aile içinde gitgide şekilleniyor. Kişi hakikat şekillendirirse yıllar içinde yanlışsız bir kimlik ve kişilik çıkıyor. Yanlış şekillendirirse yanlış kimlik ve kişilik çıkıyor. Bu nedenle benliğimize yapılan yatırım bir insanın hayatta kendine yapacağı en büyük yatırımdır” diye konuştu.

Kişiselleşmek farklı, bencilleşmek farklı

Bir kişinin bir diğeriyle karşılaştığında dış görünüşüyle karşılandığını lakin iç görünüşüyle uğurlandığını söz eden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kişiselleşmek ve bencilleşmek ortasında değerli bir fark olduğunu kaydederek şunları söyledi:

“Onun için insanı insan yapan fizikî görünümü değildir. Onun huyu, karakteri, insanlığıdır. Yani içerisindeki suretidir. Suret fizikî görünümdür siret iç görünümdür. İç görünümümüzü ihmal ettik. Modernizmin bize yaptığı en büyük kötülüklerden birisi de bu. Seküler anlayışın sunduğu her şeyi dünyasallaştıran bir yaklaşımı bize sundu. Hatta çift terapisi için Batı’da eğitim almış psikolog arkadaşlardan görüyoruz. ‘Sen kıymetlisin aile kıymetli değil, birey kutsaldır aile değil’ diyor. ‘Ben kutsalsam en önemliysem neden eşimin çocuğumun kahrını çekeyim? Bu dünyaya bir sefer geldim’ diyor. Kişiselleşmek farklı bencilleşmek farklı. Kişiselleşmek birey olmak hoş bir şey fakat bireyci olmak hoş bir şey değil. Bireyci olduğun vakit dünyayı kendi etrafında dönüyor üzere görüyorsun. Bu benlik gelişiminin en alt basamağıdır. Freud burada çok hoş bir tespit yapmış. Çocuk primer narsistir diyor. Şizofren sekonder narsistir. Primer narsisizmde çocuk yalnızca kendini sever, dünya kendi etrafında dönüyor zanneder. En bencil varlık kimdir deseniz çocuk der. Diğer hiçbir şeyi tanımıyor zira. Sevgi yatırımını evvel kendisine sonra annesine büyüdükçe insanlara, tabiata, kozmosa, yaratıcıya yapıyor. Ne kadar hakikat ve adil bir sevgi yatırımı yaparsa hayatın sonunda heybesinde o olacak. Fakat şizofren şahısta sekonder narsisizm oluyor yani sevgi yatırımını tekrar kendine yöneltiyor. Kendini birinci planda tutuyor lakin hayattaki zorluklarla gayret etmeyi başaramıyor içine kapanıyor. Zihninde bir alan oluşturuyor orada kendi dünyasında savaşlar çıkarıyor, yağmurlar yağdırıyor. Mesela yağmur yağıyor benim moralim bozuk olduğu için yağmur yağıyor, güneş açıyor sevinçliyim ondan güneş açtı diyor.”

Benlik algısında üç gerçeklik karışmaz

Üç türlü benlik algısı olduğunu kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Psikolojik sıhhatte da bu değerlidir. Birinci benlik kişinin fizikî gerçekliğidir. Bu yumuşaktır, sıcaktır ya da soğuktur üzere. İkincisi hayali gerçeklik. Hayal dünyası bulutlar, zihin dünyası çamurlu su üzeredir. Hayal dünyamızı temizlersek zihnimizdeki su temizlenir. Onun için hayal dünyamızı hoş yapmamız gerekiyor. Hayal dünyamız kirliyse zihnimizden kirli suları atamayız. Öbür gerçeklik de düş gerçekliğidir. Şizofrenlerin en büyük özelliği bu üç gerçekliğin sonlarını ayırt edememesidir. Hayal kuruyor, hayali gerçek zannediyor ve inanıp ona nazaran yaşıyor. Ya da hayal görüyor, uyanır uyanmaz ona inanıyor. Benlik algısı olan kimse bu üç gerçekliği karıştırmaz. Onun için benlik algımız insanın elindeki en kıymetli fenerdir, aydınlatır. Kendini aydınlatır, etrafını aydınlatır. Ve benlik algımızı geliştirmek bizi insan yapan durumdur. Öteki canlılarda bu özellik yok. Yemek içmek üremek yetiyor. İnsanların keşfetme, yeni tecrübelere açık olma geni var. İnsan vakti algılıyor. İnsan dışındaki hiçbir canlının vakit ve yer algısı yoktur. Bunlar insanları öteki canlılardan ayıran soyut kavramlar üretmemizi sağlayan genlerdir” diye konuştu.

BEYAZ HABER AJANSI (BHA)

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir